Bu çalışma, BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri Türkiye Gösterge Özeti başlığı altında seçili SKH alanlarında paylaşılan zaman serilerini, trend yönü, son ölçüm yılı, politika anlamı ve uygulama notu disiplininde tek sayfalık bir karar okumasına dönüştürür. Amacımız metni uzatmak değil, karar vericinin sahaya temas eden, bütçe ve uygulama mantığına bağlanan, hızlı okunur bir yönetişim özeti üretmektir.

Bizim çalışma dilimizde veri, vitrin değil, saha gerçeğini yöneten bir araçtır. Bu nedenle her gösterge, tarım, gıda, su, sağlık ve ekosistem başlıklarında aynı hedefe kilitlenen dayanıklılık modeli içinde okunur. Trendin artması veya azalması tek başına anlamlı değildir, asıl mesele bu trendin gıda arz güvenliği, gelir istikrarı, su baskısı, halk sağlığı, biyolojik çeşitlilik ve pazar kırılganlığı üzerinde hangi etkileri büyüttüğüdür.

Bu rapor, her başlıkta bu etki zincirini kurar ve karar setini sadeleştirir.

Uluslararası Tarım ve Gıda Konfederasyonu (TARIMKON) açısından bir “gösterge derlemesi” değil, doğrudan proje geliştirme, iyileştirici ve üzerine düşen sorumluluklar çerçevesinde müdahale altyapısıdır.

TARIMKON, Önce Pazar, Sonra Üretim yaklaşımıyla sahaya indirilecek pilotların nereden başlayacağını, hangi havzalarda hangi risklerin önceliklendirileceğini, hangi paydaşların aynı masaya oturması gerektiğini ve hangi çıktının hangi göstergeyle izleneceğini netleştirmek için kullanmaktadır.

Sonuç olarak bu özet, hem kamu hem yerel yönetim hem üretici örgütleri hem özel sektör için ortak bir dil kurar, tartışmayı soyuttan çıkarıp uygulanabilir yol haritasına bağlar.

1, Yoksulluk Yok

Konu: Yoksulluğun azaltılması, sosyal koruma kapsamı, kırılgan gruplar.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Uluslararası yoksulluk sınırı altında yaşayan nüfus oranı 1994’te %10,1 iken 2022’de %0,5.
  • Günlük 1,90 ABD dolarının altında gelire sahip çalışan oranı 2002’de %1,1 iken 2021’de %0,1.
  • Ulusal yoksulluk sınırı altındaki nüfus oranı 2005’te %18,5 iken 2022’de %13,9.
  • Çok boyutlu yoksulluk oranı 2010’da %65,7 iken 2023’te %30,7.
  • 2022’de sosyal yardım nakit ödeneği alan dezavantajlı nüfus oranı %31,7.
  • En az bir sosyal güvenlik yardımından yararlanan nüfus oranı 2018’de %63,9 iken 2022’de %64,0.
  • Ağır engelli nüfusun engellilik nakit yardımı alan oranı 2015’te %35,8 iken 2022’de %44,0.
    Politika notu: Genel iyileşmeye rağmen çok boyutlu yoksulluk halen yüksek tabanlı bir risk alanı. Sosyal koruma kapsamının yanında istihdam kalitesi, gıda fiyatları ve bölgesel kırılganlık birlikte izlenmeli.

2, Sıfır Açlık

Konu: Açlığın azaltılması, çocuk beslenmesi, tarım odaklı kamu önceliği, genetik kaynaklar.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Yetersiz beslenmenin yaygınlığı 2001’de %12,9 iken 2023’te %2,5.
  • 5 yaş altı büyüme geriliği 2000’de %17,4 iken 2024’te %5,5.
  • Yeniden oluşturulmak üzere yeterli genetik kaynağı bulunan yerel ırk sayısı 2025’te 5.
  • Ex situ saklanan bitki genetik kaynak örneği 2024’te 38.961.
  • Nesli tükenme riski altında sınıflandırılan yerel ırk oranı 2000’de %33,0 iken 2025’te %28,0.
  • Tarım odaklılık endeksi 2001’de 0,2’den 2023’te 0,5’e yükselmiş görünüyor.
  • Tarımsal katma değerin GSYİH içindeki payı 2001’de %8,8 iken 2023’te %6,2.
  • Tarımın devlet harcamalarındaki payı 2001’de %2,2 iken 2023’te %2,8.
  • Gıda fiyat anomalileri göstergesi 2010’da -1,1 iken 2023’te 1,1.
    Politika notu: Beslenme göstergelerinde iyileşme var, ancak gıda fiyat oynaklığı ve tarımın GSYİH payındaki gerileme yapısal kırılganlık sinyali veriyor. Pazar yönetişimi, sözleşmeli üretim, verimlilik ve kayıp azaltımı aynı çerçevede ele alınmalı.

3, İyi Sağlık ve Esenlik

Konu: Anne ve çocuk sağlığı, önlenebilir ölümler, bağışıklama, sağlık kapasitesi.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Anne ölüm oranı 2000’de 100.000 canlı doğumda 32,0 iken 2023’te 14,6.
  • Bebek ölüm oranı 2000’de 1.000 canlı doğumda 30,8 iken 2023’te 9,1.
  • 5 yaş altı ölüm oranı 2000’de 1.000’de 37,4 iken 2023’te 1.000’de 12,8.
  • 2023’te bebek ölümü sayısı 9.759, 5 yaş altı ölüm sayısı 14.251, yenidoğan ölümü 5.207.
  • DTP3 aşı erişimi 2000’de %85,0 iken 2023’te %99,0.
  • MCV2 aşı erişimi 2001’de %91,0 iken 2023’te %94,0.
  • PCV3 erişimi 2009’da %97,0 iken 2023’te %95,0.
  • 2021’de trafik kazası ölüm oranı 100.000’de 6,5.
  • 2022’de 10.000 kişiye düşen doktor sayısı yaklaşık 22,4.
    Politika notu: Sağlıkta uzun dönemli kazanımlar güçlü. Önümüzdeki dönemde koruyucu sağlık, aşı sürdürülebilirliği ve trafik kaynaklı kayıplar önceliklendirilerek çok sektörlü eylem planı ile desteklenmeli.

4, Kaliteli Eğitim

Konu: Okullaşma, altyapı erişimi, dijital beceri, kamu harcama bileşimi.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Okul öncesi veya ilköğretime katılım oranı 2004’te %29,1 iken 2022’de %99,2.
  • Organize öğrenime katılımda cinsiyet eşitliği endeksi 2022’de 1,0.
  • 2023’te ilkokulların pedagojik amaçlı bilgisayara erişimi %100.
  • 2022’de ilkokullarda içme suyu, elektrik, el yıkama, internet erişimi %100.
  • Temel eğitim hizmetlerine ayrılan pay 2011’de %12,9 iken 2022’de %11,3.
    Politika notu: Erişim göstergeleri yüksek, fakat kamu harcamasındaki payın düşmesi kalite, öğretmen gelişimi ve içerik inovasyonu tarafında risk oluşturabilir. Yaşam boyu öğrenme ve tarım gıda odaklı beceriler müfredat bağları güçlendirilebilir.

5, Cinsiyet Eşitliği

Konu: Yasal çerçeve, temsil, erişim hakları, dijital kapsayıcılık.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Kamusal hayatta cinsiyet eşitliğini teşvik eden yasal çerçeve puanı 2024’te 70,0.
  • Kadına yönelik şiddet konusunda yasal çerçeve puanı 2024’te 88,9.
  • İstihdam ve ekonomik haklarda yasal çerçeve puanı 2024’te 90,0.
  • Parlamento kadın sandalye oranı 2000’de %4,2 iken 2025’te %19,9.
  • Yerel yönetim karar organlarında kadın oranı 2015’te %9,9 iken 2020’de %10,1.
  • Kadınlarda cep telefonu sahipliği 2020’de %89,4 iken 2024’te %94,4.
    Politika notu: Hukuki çerçeve ve temsil artışı olumlu. Etkiyi hızlandıran alan, kırsalda üretim varlığına erişim, kooperatif yönetişiminde kadın temsili ve finansmana erişim.

6, Temiz Su ve Sanitasyon

Konu: Su hizmetleri, sanitasyon, su stresi, arıtma, entegre su yönetimi.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Temel içme suyu hizmetlerinden yararlanan nüfus 2000’de %92,5 iken 2024’te %96,0.
  • Temel hijyen hizmetlerinden yararlanan nüfus 2000’de %86,5 iken 2024’te %99,3.
  • Güvenli yönetilen sanitasyon 2000’de %44,2 iken 2024’te %78,9.
  • Evsel atık suyun güvenli arıtımı 2020’de %63,3 iken 2024’te %63,4.
  • Su stresi 2022’de mevcut tatlı su kaynaklarının %44,1’i çekime ayrılmış.
  • Entegre su yönetimi uygulanma derecesi 2017’de %70,0 iken 2023’te %72,0.
    Politika notu: Erişim yüksek, asıl baskı su stresi ve arıtma oranının yatay seyri. Tarımda su verimliliği, havza bazlı planlama ve altyapı yatırımı aynı paket içinde ele alınmalı.

7, Uygun Fiyatlı ve Temiz Enerji

Konu: Enerji erişimi, yenilenebilir payı, enerji yoğunluğu, uluslararası finans.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Elektriğe erişim 2000’de %99,9 iken 2023’te %100,0.
  • Temiz yakıt ve teknolojiye öncelikli bağımlılık 2000’de %89,7 iken 2023’te %95,3.
  • Yenilenebilir payı 2000’de %17,3 iken 2022’de %13,8.
  • Birincil enerji yoğunluğu 2000’de 3,3 MJ iken 2022’de 2,3 MJ.
  • Yenilenebilir enerji ve AR GE için uluslararası finans akışları 2000’de 136,4 milyon dolardan 2023’te 1.410,0 milyon dolara yükselmiş görünüyor.
    Politika notu: Erişim tamamlanmış, stratejik mesele yenilenebilir payının gerilemesi ve tarım gıda sistemlerinde enerji maliyetlerinin etkisi. Tarımsal sulama, soğuk zincir ve gıda işleme için yerinde yenilenebilir çözümler ölçeklenebilir.

8, İyi İşler ve Ekonomik Büyüme

Konu: Büyüme, işsizlik, genç NEET, finansal erişim, ticaret için yardım.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Kişi başına reel GSYİH büyümesi 2000’de %5,6 iken 2023’te %4,9.
  • Toplam işsizlik 2000’de %6,5 iken 2023’te %9,4.
  • NEET oranı 2000’de %39,6 iken 2023’te %22,4.
  • ATM yoğunluğu 2004’te 28,2 iken 2023’te 80,5.
  • Ticari banka şubesi yoğunluğu 2005’te 12,8 iken 2023’te 14,4.
  • İşçi haklarına uyum düzeyi 2023’te 5,0 olarak verilmiş.
    Politika notu: Gençlik NEET’te ilerleme var, işsizlik artışı ise risk. Tarım gıda ekseninde insana yakışır iş, kırsal girişim, kooperatifleşme ve pazara erişim programları istihdama doğrudan bağlanmalı.

9, Sanayi, İnovasyon ve Altyapı

Konu: Sanayi katma değeri, AR GE, karbon verimliliği, dijital altyapı.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Kişi başına imalat katma değeri 2000’de 961,9 dolardan 2024’te 2.498,7 dolara yükselmiş görünüyor.
  • İmalatın GSYİH payı 2000’de %15,2 iken 2024’te %16,9.
  • AR GE harcaması 2000’de %0,5 iken 2023’te %1,4.
  • Milyon nüfusa araştırmacı yoğunluğu 2023’te 2.644,7.
  • 2G kapsamı 2000’de %50,2 iken 2023’te %99,8, 3G 2023’te %99,8, 4G 2023’te %99,7.
  • Yakıt yakım kaynaklı CO2 emisyonu 2000’de 201,2 milyon ton iken 2022’de 390,0 milyon ton.
  • İmalat birim başına CO2 emisyonu 2000’de 0,9 kg’dan 2022’de 0,3 kg’a düşmüş görünüyor.
    Politika notu: İnovasyon kapasitesi artarken toplam emisyon büyüyor. Tarım gıda sanayinde enerji verimliliği, atık azaltımı, düşük karbonlu lojistik yatırım kriteri yapılabilir.

10, Eşitsizliklerin Azaltılması

Konu: Gelir dağılımı, finansal dayanıklılık, uluslararası akışlar.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Ortanca gelirin %50’sinin altında yaşayan oran 1994’te %17,3 iken 2022’de %16,6.
  • İşgücü payı 2004’te %33,6 iken 2024’te %35,8.
  • Takipteki krediler 2005’te %4,3 iken 2023’te %1,5.
  • Likidite oranı 2007’de %81,8 iken 2023’te %71,9.
    Politika notu: Orta gelir altı oranında sınırlı iyileşme var, finansal tamponlarda gerileme sinyali görülüyor. Kırsal gelir istikrarı için sözleşmeli satış, ürün kabul garantisi, risk sigortası ve piyasa şeffaflığı önemli.

11, Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar

Konu: Barınma, gecekondu, kentsel dayanıklılık.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Gecekondu bölgelerinde yaşayan kent nüfusu 2000’de %24,6 iken 2022’de %14,1.
    Politika notu: Kentsel iyileşme var. Şehirlerin gıda dayanıklılığı için kentsel tarım, yakın çevre tedarik zinciri, gıda israfını azaltan belediye modelleri ölçeklenebilir.

12, Sorumlu Tüketim ve Üretim

Konu: Tehlikeli atık, fosil sübvansiyonlar, çevresel maliyetler.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Kişi başına tehlikeli atık 2004’te 15,0 kg iken 2022’de 318,0 kg.
  • Fosil yakıt vergi öncesi sübvansiyonların GSYİH payı 2023’te %0,2.
  • Fosil sübvansiyonlar 2010’da 1,0 milyar dolardan 2023’te 2,1 milyar dolara yükselmiş görünüyor.
    Politika notu: Atık artışı, üretim tüketim döngüsünde sert bir uyarı sinyali. Tarım gıdada ambalaj, yan ürün değerlendirme, döngüsel ekonomi ve izlenebilirlik birlikte tasarlanmalı.

14, Su Altındaki Yaşam

Konu: Deniz koruma, okyanus bilimi.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Deniz KBA koruma kapsama oranı 2000’de %3,1 iken 2024’te %3,8.
  • Okyanus bilimi harcamalarının AR GE içindeki payı 2013’te %0,1 iken 2020’de %1,0.
    Politika notu: Koruma oranları artıyor, hız sınırlı. Balıkçılık ve kıyı gıda ekonomisi için ekosistem temelli yönetim güçlendirilmeli.

15, Karada Yaşam

Konu: Orman, biyoçeşitlilik, koruma alanları, sertifikasyon.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Orman alanı oranı 2000’de %26,2 iken 2020’de %28,9.
  • Tatlı su KBA koruma kapsama oranı 2000’de %4,0 iken 2024’te %4,2.
  • Karasal KBA koruma kapsama oranı 2000’de %2,0 iken 2024’te %2,3.
  • Sertifikalı orman alanı 2000’de 0 iken 2024’te 10.121,5 bin hektar.
  • Kırmızı Liste Endeksi 2024’te 0,9.
    Politika notu: Sertifikasyon atılımı güçlü. Tarım orman su etkileşimi için havza bazlı ekosistem restorasyonu ve toprak sağlığı göstergeleriyle bütünleşik izleme önerilir.

16, Barış ve Adalet, Güçlü Kurumlar

Konu: Güvenlik algısı, adalet sistemi göstergeleri, bütçe gerçekleşmesi.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Kasıtlı cinayet oranı 2023’te 100.000’de 3,2.
  • Gece yalnız yürürken güvende hisseden nüfus 2013’te %60,0 iken 2023’te %65,9.
  • Cezaevlerinde hüküm giymemiş tutuklu oranı 2024’te %14,9.
  • Birincil kamu harcamalarının onaylanan bütçeye oranı 2007’de %99,6 iken 2022’de %114,1.
    Politika notu: Kurumsal kapasiteyi güçlendiren alan, şeffaflık, veri kalitesi, performans bazlı bütçeleme ve vatandaş odaklı hizmet tasarımıdır.

17, Hedeflere Yönelik Ortaklıklar

Konu: Kamu gelir yapısı, ODA akışları, yatırım, borç servisi, dijitalleşme.
Notlar, paylaşılan göstergeler:

  • Devlet gelirlerinin GSYİH payı 2000’de %20,2 iken 2023’te %30,3.
  • Yurtiçi vergilerle finanse edilen iç bütçe oranı 2000’de %61,9 iken 2023’te %53,3.
  • Doğrudan yabancı yatırım 1990’da 684,0 milyon dolardan 2023’te 10.775,0 milyon dolara yükselmiş görünüyor.
  • Havale payı 2000’de %1,7 iken 2023’te %0,1.
  • Mal ve hizmet ihracatına oranla borç servisi 2000’de %18,6 iken 2023’te %6,6.
  • Sabit internet aboneliği 2001’de 0 iken 2023’te 100 kişide 22,5.
  • Teknik işbirliği ODA brüt ödemesi 2000’de 778,1 milyon dolardan 2023’te 946,9 milyon dolara yükselmiş görünüyor.
    Politika notu: Ortaklıkların başarısı için veri altyapısı kritik. Program bazlı ortaklıklar, ölçülebilir çıktı, eş finansman, bağımsız doğrulama ve etki raporlaması ile kurgulanmalı.

KISALTMALAR SÖZLÜĞÜ

Kurumlar ve çerçeveler

  • BM: Birleşmiş Milletler
  • OECD: OECD
  • OECD-DAC: OECD Kalkınma Yardımı Komitesi (DAC)
  • ILO: Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)
  • UIS: UNESCO İstatistik Enstitüsü (UIS)

Ekonomi ve finans

  • GSYİH: Gayri Safi Yurt İçi Hasıla
  • GNI: Gayri Safi Milli Gelir
  • DYY: Doğrudan Yabancı Yatırım
  • ODA: Resmi Kalkınma Yardımı, Official Development Assistance
  • PPP: Satın Alma Gücü Paritesi, Purchasing Power Parity
  • ATM: Otomatik Para Çekme Makinesi, Automated Teller Machine

Sağlık ve aşı

  • DTP3: Difteri, Tetanoz, Boğmaca aşısının 3 dozuna erişim göstergesi
  • MCV2: Kızamık aşısının 2. dozuna erişim göstergesi, Measles Containing Vaccine dose 2
  • PCV3: Pnömokok konjuge aşının 3. dozu, Pneumococcal Conjugate Vaccine dose 3
  • HIV: İnsan Bağışıklık Yetmezliği Virüsü
  • HPV: İnsan Papilloma Virüsü

Tarım, gıda ve fiyat göstergeleri

  • IFPA: Gıda Fiyat Anomalileri Göstergesi, Food Price Anomalies Indicator

Ulaştırma ve lojistik

  • TEU: Yirmi fit eşdeğer birim, Twenty-foot Equivalent Unit

İstatistik, sınıflamalar ve çevre

  • ICLS: Uluslararası Çalışma İstatistikçileri Konferansı, International Conference of Labour Statisticians
  • CO2: Karbondioksit
  • KBA: Kilit Biyolojik Çeşitlilik Alanı, Key Biodiversity Area
  • Kırmızı Liste Endeksi: Türlerin yok olma riskindeki değişimi izleyen endeks, Red List Index

Biyoçeşitlilik ve genetik kaynaklar

  • SMTA: Standart Malzeme Transfer Anlaşması, Standard Material Transfer Agreement
  • Ex situ: Genetik materyalin doğal yaşam alanı dışında, örneğin gen bankasında korunması

Ülke grupları

  • SIDS: Küçük Ada Gelişmekte Olan Devletler, Small Island Developing States
  • LDC: En Az Gelişmiş Ülkeler, Least Developed Countries
  • LLDC: Denize Kıyısı Olmayan Gelişmekte Olan Ülkeler, Landlocked Developing Countries